1995 оноос хойш жагсаалд оролцож ирсэн нэг найз маань энэ удаагийнх огт өөр санагдсан гэж хэлсэн — тэнд очиход би түүний юу хэлэх гээд байсныг яг ойлгосон.
„Дуу дуулж байлаа. Хөгжимтэй, жинхэнэ хөтөлбөр байлаа. Хүмүүс суугаад илтгэгчдийг сонсож байсан — үүрэг болгосондоо биш, үнэхээр сонсож байсан. Хэн ч уйдаагүй. Хэн ч камерын өмнө уур уцаараа жүжиглээгүй. Тэгтэл эсрэг жагсагчид ирсэн. Олон түмэн хариу үйлдэл үзүүлээгүй. Зохион байгуулагч залуусын зарим нь тэдэн рүү очиж, жинхэнэ яриа өрнүүлж эхэлсэн: ‚Бид та нарыг ойлгож байна. Энэ та нарын буруу биш.‘ Цаг үе өөрчлөгдсөн. Энэ үеийнхэн өөр.“
Би ч яг үүнийг харсан. Бүх зүйлийн өнгө аясанд ямар нэг шинэ зүйл байлаа.
Тэр шөнийн утга учир
Хань бид хоёр долоо хоногийн турш хэд хэдэн удаа хүүгээ эмээд нь үлдээсэн. Захаас нэг цаг гаргаж, хүүгээ хүргээд, талбай дээр очиж зогсоод, олон түмэн тарах хүртэл байж, шөнө дундын үед гэртээ ирдэг байлаа.
Бид нэг ч цагт нь харамсаагүй.
Маргааш өглөө нь — Оюун-Эрдэнэ огцроход — би урьд өмнө хэзээ ч мэдэрч байгаагүй зүйлийг мэдэрсэн: эрх мэдэл үнэхээр бидэнд байдаг юм байна гэдгийг. Хийсвэр иргэний зарчим болохоор биш. Амьдралаар мэдэрсэн, биеэр мэдрэгдэх баримт болохоор. Энгийн хүмүүсийн цуглаан — ихэнх нь залуус, олонх нь анх удаа ирж байгаа хүмүүс — ямар нэг юмыг бодитоор бүтээчихсэн байлаа.
Үүнийг зохион байгуулсан залуусаар би бахархаж байна. Үнэхээр бахархаж байна. Залуучууд гайхалтай юм хийхэд ахмад үеийнхний гаргаж харуулдаг, хуучнаа санагалзсан бахархал биш. Жинхэнэ бахархал, учир нь тэд үүнийг биднээс илүү сайн хийсэн.
Хүмүүс яагаад чимээгүй байдаг вэ
Ийм мөч яагаад ховор байдаг талаар би бодож явлаа. Яагаад ихэнх хүмүүс — ялангуяа ажилтай, хүүхэдтэй, орон сууцны зээлтэй хөдөлмөрийн насны хүмүүс — ирдэггүй юм бэ.
Миний бодлоор хоёр шалтгааны нэг. Нэг бол тэд орлогынхоо хэдэн хувь нь гарт нь орохоос өмнө татвар болон нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ) болж алга болдгийг үнэндээ мэддэггүй. Эсвэл мэддэг — гэхдээ эвлэрчихсэн. Амьдрал ийм л байдаг гэж хүлээн зөвшөөрчихсөн. Чимээгүй байхыг сонгосон.
Аль аль тайлбар нь сэтгэл түгшээм. Гэхдээ эхнийхийг нь засаж болно. Монголын ажил эрхэлдэг залуу бүр өөрөөсөө яг юу авагдаж байгааг — орлогын албан татвар, НДШ, эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл давхар давхраараа — ойлгосон бол талбай өөрөө дүүрнэ гэж би боддог.
Учир нь өөр сонголт бол цөөн тооны танил талтай хүмүүс, тэдний хүүхдүүд системийг эцэс төгсгөлгүй сорж байхад чимээгүй суух. Тэр бүлэг хаашаа ч явахгүй. Аль хэдийн дахин зохион байгуулалтад орж байна. Шинэ хороо, шинэ зөвлөл, шинэ албан тушаал. Ашиг хүртэгчдийн дараагийн үеийнхэн аль хэдийн байранд нь суулгагдаж байна.
Би ингэж амьдарч чадахгүй. Би тийм хүн биш. Би Монголд жинхэнэ бизнес босгож, сайхан амьдарч, төлж буй татвар маань ямар нэг зүйл бүтээж байгааг мэдрэхийг хүсдэг — миний хүүхэд юмгүй үлдэж байхад хэн нэгний хүүхдийн тансаг амьдралыг тэжээж байгаа биш.
Хүүдээ хүсдэг зүйл
Хүүгээ өөр Монголд өсөөсэй гэж би хүсдэг. Төгс Монгол биш. Утопи биш. Зүгээр л тооцоо нь шударга Монгол — шаргуу ажиллаж, юм бүтээж, хүн ажилд авч, татвараа төлсөн хүн үүнийхээ төлөө шийтгэгддэггүй Монгол. Төрийн албан тушаалтны хүүхэд эцэг эхийнхээ цалингаар тайлбарлагдашгүй тансаг амьдралаар хариуцлага хүлээлгүйгээр амьдарч чаддаггүй Монгол.
Талбай дээрх тэр шөнө нэгэн эхлэл шиг санагдсан. Ямар нэг асуудлын төгсгөлийн эхлэл биш — тийм зүйл хэзээ ч цэвэрхэн болдоггүй. Харин юмыг шаардаж чаддаг үеийн эхлэл. Тайван. Тодорхой. Нөгөө талын хүмүүсийг үзэн ядалгүйгээр.
Энэ бол итгэж болох үе.