Мэдээллийн технологийн үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийг хэрэгжүүлэх ажлын хэсэг байгуулагдсан тухай мэдээг саяхан уншлаа. Ажлын хэсэг олон улсын сайн туршлагыг судалж, журам боловсруулах үүрэгтэй — тэгээд энэ ажлаа Улсын Их Хурлын намрын чуулганыг бүхэлд нь хамруулан сунгахаар төлөвлөж байгаа юм байна.
Тэдний цагийг жаахан хэмнэж өгье гэж бодлоо.
Казахстан — баруун талын хөрш маань — үүнийг аль хэдийн хийчихсэн. Тоо баримт нь нээлттэй. Загвар нь баримтжуулагдсан. Судалгааны томилолтоор сар сараар явах ямар ч шаардлага алга.
Astana Hub-ын түүх
Би Астанад дөрвөн сар ажилласан. Хамгийн түрүүнд анзаарагдсан зүйл бол бүтэц нь: Цахим хөгжлийн яам IT хабтай нэг дор байрлаж, их сургуулиуд инженерүүдээ шууд энэ урсгал руу бэлтгэн оруулж, бүгд нэг дээвэр дор ажилладаг.
Astana Hub 2016 онд эхэлсэн — Ерөнхий сайдад тавьсан нэг санал байсан. 2017 он гэхэд анхны хакатонууд болж эхэлсэн. Анхаарал татах зүйл нь хурд биш. Тэд тодорхой, хэмжигдэхүйц зорилт тавьж, түүнийгээ тодорхой хүмүүст хариуцуулсанд л байгаа юм.
Тэдний 2026 оны KPI:
- Технологийн салбарт $500 сая гадаадын хөрөнгө оруулалт татах
- Дотоодын стартапуудад $1 тэрбум (3 их наяд төгрөг) хөрөнгө оруулалт хийх
Эдгээр нь бүрхэг хүсэл мөрөөдөл биш. Хэн нэгэн хариуцлага хүлээдэг тоонууд.
Бодитоор ажилладаг загвар
Astana Hub-ыг ажиллуулж буй механизм нь энэ: хабд харьяалагддаг стартап бүр бүх татвараас чөлөөлөгддөг. Үүний оронд тэд орлогынхоо багахан хувийг хабтай хуваалцдаг. Тэр орлогоор дараагийн сургалтын хөтөлбөр, дараагийн ээлжийн хөрөнгө оруулалт, өсөлтийн дараагийн мөчлөгийг санхүүжүүлдэг.
Энэ нь үүсгэн байгуулагчийн хувьд юу гэсэн үг болохыг бодоод үз. Бүтээгдэхүүнээ зах зээлдээ нийцүүлж (product-market fit) амжаагүй байхдаа анхны санхүүжилтээ нийгмийн даатгалын шимтгэл (НДШ), татварын тайланд үрэхийн оронд доллар бүрээ бүтээхэд зарцуулна. Харин орлого олж эхлэхээрээ өөрийг чинь дэмжсэн экосистемд түүнийхээ багахан хэсгийг буцааж оруулна.
Орлогын эргэлт эхний өдрөөс нь бүтцэд нь шингэсэн байдаг.
Монголын цахим стратеги: цаасан дээрх зорилтууд
Үүнийг Монголын цахим хөгжлийн төлөвлөгөөн дэх зургаан стратегийн зорилттой харьцуулаад үз:
- Харилцаа холбооны дэд бүтцийг өргөжүүлж, 5G-д бэлэн болгох
- Цахим засаглалыг хөгжүүлэх
- Цахим бичиг үсгийн мэдлэгийг дээшлүүлэх
- Үндэсний цахим контент хөгжүүлэх
- Электроникийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх
- МХХТ-ийн үйлчилгээний өрсөлдөх чадварыг сайжруулах
Эдгээр нь үүсгэн байгуулагчтай нэг ч удаа ярилцаж үзээгүй комиссын бичсэн хүсэл мөрөөдөл шиг уншигдаж байна. Тав дахь зорилт — электроникийн үйлдвэрлэл — бидний түвшний улсын хувьд зүгээр л уран зөгнөл. Бусад нь чиглэлийн хувьд зөв ч тодорхой зорилт, хариуцлага, хэрэгжүүлэх арга зам гэж байхгүй.
Тэр хооронд Сангийн яам стартапын татварын журмыг одоо болтол батлаагүй байна. Хөрөнгө оруулалт татаж чадсан бизнес эрхлэгчид юм бүтээж амжаагүй байхдаа тэр мөнгөө татварын үүрэгт уусан алга болохыг харж суудаг. Энэ хэв маяг давтагдахыг би хэтэрхий олон удаа харсан: стартап анхны санхүүжилтээ босгоод, баярлаж хөөрөөд, зах зээлд гарч амжаагүй байхдаа хууль журмын шаардлагыг биелүүлэх зардалд дарагдаж унадаг.
Хойшлуулсны төлөөс
Казахстан 2016 онд эхэлсэн. Монгол хэдэн жилээр хоцорч байна. Хоцорно гэдэг нь өрсөлдөөний зөрүү улам хуримтлагдан томорно гэсэн үг — татварын тодорхой тогтолцоогүй өнгөрөх жил бүр үүсгэн байгуулагчид гадагшаа явах эсвэл огт эхлэхгүй байх бас нэг жил.
Энд шинээр судалгаа хийх шаардлага байхгүй. Казахстаны IT Park-ийн төлөөлөгчид Монголд аль хэдийн ирээд явсан. Бодлогын баримт бичгүүд нь бэлэн байгаа. Асуудал нь засгийн газарт хэн нэгэн түүний дагуу ажиллах эсэхэд л байна.
Монгол бол жижиг зах зээл. Энэ нь үнэндээ давуу тал — санаагаа хурдан туршаад дэлхийд гаргаж болно. Израиль яг ингэдэг: дотооддоо бүтээж, хурдан баталгаажуулж, олон улсад тэлдэг. Газарзүйн хувьд бид ч мөн адил ингэхээс өөр аргагүй. Залуус бэлэн байна. Төрөлт оргилдоо хүрсэн жилүүдэд төрсөн үе — өнөөдрийн 18 настнууд — юм бүтээх гэж тэмүүлж байна. Тэдэнд хэрэгтэй зүйл бол эрсдэл хүлээх нь тэр дороо санхүүгийн сүйрэл гэсэн үг болдоггүй орчин.
Юу хийх шаардлагатай вэ
Монголын технологийн салбар шинэ Ерөнхий сайдад нэг дуугаар хандах хэрэгтэй. Тус тусдаа уулзалтаар биш — хамтдаа. Шаардлага маань тодорхой:
- Стартапын татварын журмыг батлах — одоогоор Сангийн яаманд гацаад байгаа
- Бодит татварын чөлөөлөлт бий болгох — эхний шатны стартапуудад; одоо санал болгоод байгаа нэрийн төдий бууралт биш, үүсгэн байгуулагчийн тооцоог үнэхээр өөрчлөх хэмжээний
- Салбарт хэмжигдэхүйц зорилт тавих: татсан гадаадын хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт авсан стартап, бий болсон ажлын байр
Бид санагдаж байгаа шиг тийм ч их хоцроогүй. Боломжийн цонх нээлттэй байна. Асуудал нь бид түүнийг ашиглах эсэх л юм.